O CICLO INVERNAL

 

HALLOWEEN /SAMAIN/VÉSPERA DE TÓDOLOS SANTOS

 

 

 

A noite do 31 de outubro comeza o ano novo celta e a súa festa en honor dos difuntos coma aínda se celebra na Illa de Man. Marcando a transición do outono ó inverno, nesta noite, un pobo con fondas crenzas religiosas relacionadas coa inmortalidade da alma, provintes da noite dos tempos, cunha preocupación natural polos queridos defuntos expostos ó frío e á escuridade do inverno, á intemperie e á tristura dos camposantos, buscou, e encontrou un mecanismo de reparación: preparando alimentos e agasallos ós parentes vivos para os parentes mortos, sería posible que as ánimas dos parentes finados voltasen a visitar ás súas familias e ás súas vellas casas para comer nas mesas e para quetarse ó carón do lume da lareira.

 

 

 

 

Idea de A. Pena debuxada polo notable artista galego D. Carlos Afonzo da escola de belas   artes de Sevilla. A escea  formandoparte dun conxunto de accións da Fundación Terra de   Trasancos,  representa encadrado na celebración do Samain no castro de Quintá, OVal (Narón) un ritual celta de expulsión do inverno..

 

 

Simultáneamente se producían probablemente xa a comenzos da Idade do Bronce en todo o ámbito indoeuropeo una serie de ceremonias levadas a cabo polas confrarías de guerreiros indoeuropeos, por uns mozos de entre 14 e 22 anos de idade, uns rituais de expulsión do inverno e das forzas da obscuridade, consistentes en procesións e mascaradas destes mozos armados que locindo mortíferos estandartes o bandeiras  de trapo con representación de cobras, de pitas do monte, de cabalos, de xabaríns, de cans, etc., e disfrazados as veces con pelexos de animais, de lobos, de osos,de xabaríns, tentando representar  un exercito sobrenatural de defuntos así vestidos ou finxindo ser a salvaxe mesnada do Outro Mundo, do Alén, entraban nas casas, arramblaban coa comida, e facían gala de grande licencia sexual. O comportamento destes mozos é a orixe dos carnavais Europeos.

 

 

 

O corio do castro de Quintá, o Val, disfrazado con pelexos e simboloxía de animais  psicopompos representando unha mascarada orixe do antroido eurpeo  e das historias da Menie ou mesna da pantasmal.

 

 

A Igrexa aceptaría, segundo J. R. Jones, a celebración do ano novo dos celtas e a súa festa en honor dos finados designando no século IX o primeiro de novembro como día de Tódolos Santos e, no século XII, ó día seguínte como día de defuntos.  Os cregos tentaron trasladar, as veces con éxito, ás igrexas a tradición de levar a comida para os difuntos, pervivindo este costume aínda hoxe nalgúns lugares do país. Neste contexto no século XVI repararía o inquisidor humanista e bispo de Mondoñedo Frai Antonio Guevara na diócese de Mondoñedo:

 

[…] achamos costumbre en moitas partes deste noso bispado que nos mortuorios que fan, e o día dos finados, que é outro Día de Tódolos Santos comen e beben e poñen mesas dentro das igrexas e o que é o peor, poñen xarros e pratos acima dos altares facendo aparador deles. Ordenamos e mandamos que ninguén sexa osado nos semellantes mortuorios e honras e días de finados comer nin beber nas igrexas, so pena que pague cada un dous ducados e o cura que o consinte catro”.

 

 

Estas censuras ilustran un feito incontestable: Se a Igrexa manténse en mans de cregos do país, coñecedores dos noso costumes, integra as tradicións ou traslada estas honras aos difuntos da casa á o templo e, de alí, ao camposanto. Máis cando o clero é alleo ó país as tradicións locais poden ser incomprendidas e perseguidas (incomodo que non parece producirse hoxe, cando o deficit de cregos e de monxas do país compénsase, consonte o ecumenismo da igrexa, coa  proliferación  vocacional de cregos e de monxas de África e de América, herdeiros estes, aparentemente máis sensibles coas nosas tradicións, do noso inconmensurable patrimonio eclesiástico). Esto aconteceu no século XVI cando o mencionado, bispo franciscano de Mondoñedo Antonio de Guevara, inquisidor e humanista en Valencia y Granada, e bispo de Guadix, prohibira  unha limpa e fonda manifestación da espiritualidade galega, perfectamente integrada como sucedía no resto do Atlántico europeo, na máis ortodoxa tradición do cristianismo celta.

 

 

No descargo do bispo de Mondoñedo don Antonio de Guevara hai que dicir que aínda que se equivocaba de pleno, sen dúbida obraba con boas intencións pois candoperseguía as nosas tradicións con amenazas e con castigos o facía por que pensaba sinceiramente que estas eran de procedencia xudea ou morisca.

 

Por este camiño de desencontros, de non ser pola actuación providencial dos nenos e dos mozos solteiros, que reclamando a continuidade das celebracións encheron  o espacio baleiro que as mencionadas prohibicións deixaron, estarían hoxe a desaparecer totalmente do acervo europeo milenarios costumes de incalculable valor etnográfico.

 

 

 

Ante a porta da palloza, disfrazados de pantasmas, os nenos, imitando aos sobrenaturais seres do alén,e aos difuntos chaman reclamando  larpeiradas, cando llas dan cantan os hospedeiros unha benzón, se non escarnian aos anti hospedeiros cunha cantiga , son estes o berce dos cantos de nadal e de reis que ainda perviven  en moitos lugares de Galicia e de Portugal

 

 

Con disfraces de pantasmas, de diaños, de animais terribles, ou mesmo de esqueletes, os nenos portando acesas as tradicionais cabazas, adoptaron ao poucos, sen se decatar, a personalidade dos seres do outro mundo, e suplantando, como os suplantaran a súa vez os seus ancestros das confrarías de guerreiros indoeuropeso,  aos seus defuntos antepasados percorrían, unha por unha, as casas das aldeas onde lles agradaban, e ainda lles agardan en moitos sitios de Galicia, as mesas postas cheas de carne, de pan, de viño, e aínda de doces e larpeiradas coma os freixós e os pixóns, agasallos que estes rapaces, meténdoos axiña no interior das bulsas  que levaban facían desaparecer, para consumílos, logo, tranquilamente, nas súas casas.

 

A compaña   infantil enmascarada, portadora dos cabazos, demorábase unicamente, segundo parece, para cantar unhas cantigas de agradecemento polos agasallos e polas larpeiradas ou de escarnio no caso de que os hospedeiros tacaños (sería aquí máis apropiado emprega-lo termo “anti-hospedeiros”) non lles abriran a porta, marchando logo tan axiña como entraban.

 

Inveterada tradición, tamén prohibida, por fortuna sen éxito, en base ás razóns arriba mencionadas, polo bispo de Mondoñedo:

 

“Constounos pola visita que o Día de Tódolos Santos e o día seguinte de difuntos andan tódolos mozos da frigresía a pedir polas portas e danlles pan e carne e viño e freixós e pixóns e outras cousas, e que piden así os fillos dos ricos que os pobres; e por ser máis este rito xentil que cristián, ordenamos e mandamos que, de aquí en adiante, ningún mozo vaia aqueles dous días de porta en porta a pedir senón que o beneficiado, o rector e o primiclero e outro que nomeare a frigresía pidan aquel pan e todo o demáis que lles deren o repartan na igrexa o día dos finados entre os pobres e necesitados, so

pena que o pai ou a nai que enviaran ó seu fillo a pedir aqueles días pague mil maravedis (…)”.

 

O Ciclo do Inverno, como sinalara Vicente Risco, ten dobletes en Noite Boa, en Aninovo o 1º de Xaneiro e en Os Santos Reis o 6 de Xaneiro. Podemos imaxinar que como o resto dos nenos celto-atlánticos, os nosos nenos, cos cabazos ou calacús na man, celebran a Véspera de Tódolos Santos, en inglés All Hallows Eve ou Hallowe’en, compartindo unha común tradición celta a ámbalas dúas beiras do mar, cos fillos e netos dos galegos que emigraron a América dende o século XIX, cos fillos e netos dos emigrantes irlandeses que constitúen a etnia maioritaria da población norteamericana e cos milleiros de galeses que aínda conservan a súa língoa na Patagonia. Estes nenos, contra o que se ven dicindo ás veces nos medios de comunicación –lembro agora que un destes periodistas denunciantes pretendía para sí o alcume de Erasmo- celebrando o día de difuntos cos cabazos e cos disfraces, non están a importar unha tradición do “American Way”, senón que participan lexitimamente das tradicións milenarias celtas dos seus antepasados.

 

 

O LEÑO DE NADAL

 

Sen pretender albiscar nos insondables misterios de Fé e das disposicións diviñas, non deixa de admirarnos o feito de que comparativamente do mesmo modo que pola intervención do Espírito Santo foi concebido pola santísima Virxe María o fillo de Deus, Noso Señor, Luz do Mundo, que nace o 25 de decembro, no solsticio de inverno, o mesmo pretenderon unha morea de grandes homes santos de diferentes pobos e moitas divinidades pagás. Moitos santos, ou santas cristiáns, tamén poderían ter unha orixe ou unha relación solsticial como sucede con San Lourenzo a quen, segundo unha crenza popular asaron nunca grella, non botando leña ó lume que lle facía cóxegas, senón cascas de ovos, por simbolizar estes a promesa do nacemento dunha nova vida; sucede o mesmo con San Sebastián, con Santa Comba e San Silvestre, e con Santa Lucía, como recolle o dito “por Santa Lucía amingoa a noite acrece o día”.

 

Como o explicara o teólogo xesuíta Joannes Perrone no seu Tractatus de Incarnatione foron concebidos e naceron no solsticio invernal do mesmo xeito que Xesús, Budha: natus est ex Maia, quae imaginationis dea est, ex mente, ex voluntate Virgine, et sine complexu carnali, quemadmodumfilii Pandavarum apud Bracmanes per auriculam ex sole, ope orationis magicae et sine complexu virili nati fuiste scribuntur (…) ex Joanne Perrone Praelectiones Theologicae 1846:132-134); Zoroastro: “Que sa mére eut une vision par un ange, et que, sèétant éveillée, elle connut quèlle était grosse (...) ibid Perrone 1846 :132) ; Simón Mago : Ego (Simón) sum prima virtus, qui semper et sine initio sum. Ingressus autem sum in uterum Rachel (Matris meae) natus sum ex ea ut homo (...) ; o benfeitor deus solar Indo-iranio-romano Mitra que se mantivo en celibato durante toda a súa vida; e ata o boi Apis como refiren Aeliano (Hist. Anim. Lib. XI, 10). Pomponio Mela (De situ Orbis, lib. I cap. 2 e 7) e Herodoto (III, 28): nascitur autem (Apis) ex vacca, in quam incidens coelestis fulgor conceptionis causa fit predicto (Apidi), entre moitos exemplos máis.

 

Segundo penso, en base a unha evidencia que non vén ó caso, todo indica que os celtas crían tamén que fora do tempo e probablemente sine complexu carnali unha humilde virxe labrega concebira milagrosamente, do Bó Deus, do “Dagda” un benfeitorfillo, chamado Mabón ap Modron “Fillo de Nai”, posiblemente Essus e posiblemente na interpretatio celto-romana Apollo Grannos “relocinte como a grana”, etc, ou simplemente Belenos, “o brillante”, nomes todos dun mesmo solar e luminoso deus.

 

Cortando a súa propia machada unha árbore da vida para obter os madeiros no que ía ser sacrificado para que a Terra  dera froito aos homes, o deus celta Essus (se a idea é tolerable) parece aceptar voluntariamente a súa morte (dando pé a que a plástica celta o represente sempre así), segundo a miña opinión, ofrecendo o solar deus a promesa dunha vida eterna coa súa posterior resurrección. Esta idea da morte e da resurrección do deus solar desenvolvida no século XIX na Mitología comparadaa de Max Muller, facilitaría a a interpretatio polos pagáns da nova relixión imposta pola Roma decadente no século IV á Gallaecia Antiga e ó Atlántico: O Cristianismo.

 

O Leño de Nadal nace neste contexto de morte e de resurrección do ano solar e da vida. En bisbarras de Lugo pénsase (Risco) que na noite de Nadal as árbores dan volta coas raíces para arriba e as ponlas para abaixo, “collendo substancia para dar froito no verán”, Gervasio de Tibury na súa obra Otia Imperiala (iii, 54) conta como Adán levo una súa expulsión do Paradiso unha pola da árbore da vida da que cortaron logo os madeiros da cruz de Xesús: Adam de Paradiso Tulise pomum uel surculum ligni uetiti, ex cuius semente fit cruz, ut unde mors oriebatur, inde uita resurgeret (…) (cf. Otia iii, 105) e Liebrech (p. 125) menciona noutra versión desta historia que trala Caída, a árbore foi arrincada por Deus e botada fora dos muros do Paradíso sendo atopada mil anos despois por Abraham, quen recollendo a súa vez unha ponla da árbore escoitou unha  voz celeste proclamando que o Salvador sería crucificado coa madeira desa árbore cando a estaba chantando no xardín da súa casa de Xerusalén.

 

Polo que atinxe ao Leño de Nadal,  un costume extendido por toda Europa, que acendéndose o día 24 de Nadal pode arder ata Reis, hai que lembrar que na Terra de Trasancos esmoreceu algo esta tradicción porque na diócese de Mondoñedo-Ferrol foi prohibido mun Sínodo Mindoniense de 1541, tamén polo bispo de Mondoñedo Frai Antonio de Guevara: Constounos pola visita (di o propio bispo) que a noite de Nadal botan un grande leño no lume, que dura ata ano novo, que chaman o tizón de Nadal, e logo para quitar as quenturas dan daquel tizón. E como sexa rito diabólico e gentilicio anthematizamos, e descomulgamos, e maldecimos, a tódalas persoas que de aquí en adiante usaran desta superstición; e máis e allende esto, os condenamos en cada dous mil maravedís e que un domingo na misa maior fagan unha penitencia pública.

 

Con todo, as censuras do bispo non tiveron moito éxito pois os galegos, vivos e mortos, xúntanse non só ó rente do lume deste tizón a carón das mesas ben dispostas, senón que tamén os Galegos da diáspora, adaptando aos novos ventos as máis fondas tradicións do ancestral espírito do Pobo Galego, dende hai uns anos garanten para nós un próspero aninovo, e ao menos outros sete mil anos, se Deus o quer para o Tizón de Nadal, reuníndose na “Web”, virtualmente, nun “chat” chamado “Tizón de Nadal”.

 

Estas, tan comprensibles como desafortunadas prohibicións pasaxeiras, non deben enfoscar o admirable que resulta ver como o clero paleocristián atlántico europeo, foi quen de establecer unha ponte entre a espiritualidade antiga e a nova, entre o solar e benfeitor pasado pagán de Essus e o, non menos luminoso e benfeitor presente cristián de Xesús, o Iesus, o fillo de Deus Padre Todopoderoso, Redentor noso, Luz do Mundo, e como foi tamén, posiblemente sen ningunha perturbación, quen de manter este mesmo clero indenme aquela esperanza de resurrección da vella relixión celta, na nova e triunfante relixión coa que os cristiáns do Atlántico se adentran nos novos séculos, nos novos milenios e tamén na inmortalidade.

 

 

 

 

©Andrés PENA GRAÑA © Concello de Narón © Fundación O Val

©Andrés PENA GRAÑA. Tódolos dereitos reservados.