UN EXCEPCIONAL ACHADO EPIGRÁFICO

 

 

ANDRÉ PENA GRAÑA

 

ARQUEÓLOGO DO CONCELLO DE NARÓN

 

 

 

Como celebrando o oitavo centenario do inicio das obras fundacionais de Ferrol, un epígrafe votivo nos chega como regalo do ceo, contendo tres palabras en letra capital REBE TRASANCI AUG[V]STE, datables estas polo cadro tipolóxico de Luís Monteagudo García a finais do século I despois de Cristo.

 

Sen contabilizarmos o breve epígrafe contendo unha  única palabra “CAPITO” inscrito no borde dunha grande vasilla (Pena 1991) do castro de Tralocastro, o disco en cuestión é o segundo epígrafe de excepcional importancia que aparece na Ría de Ferrol, o primeiro, o foi a placa de Noville atopada e publicada polo noso colega Fermín  Pérez Losada, tamén unha lousa célebre por  conter entre outras cosas a posible cláusula dun foro (Pena 1995) .

 

O disco de lousa, moi plano, presenta o que parece ser unha intrusión de piritas, o que lle confire un especial e afortunado brillo, aumentado sen dubida por conter, segundo se desprende da interpretatio de de Luís Monteagudo García e de André Pena Graña un antropónimo latino (segundo Monteagudo cecais de orixe etrusca ) TRASANCUS, si a lectio é correcta, en xenitivo latino de singular TRASANCI . A importancia deste pequeno disco radica en que posiblemente nos permite saber o nome do fundador epónimo da nosa bisbarra, do nobre que daría probablemente orixe ao etnónimo ou “trebónimo” de Ferrol e a súa comarca, esto é que daría orixe ao nome do territorio político autónomo celta galego, treba/toudo ou tribo e terra ou territorium medieval  de Trasancos, compresivo dos actuais concellos de Ferrol, Narón, Valdoviño, Neda e San Sadurniño.

 

 

* * *

 

 

O día 15 de outubro de 2001, comprobando certas observacións que lle tiña feito o erudito polígrafo e coñecedor do lugar, comandante Don José Hermida[1][1] a propósito dunhas estructuras que se estaban derrubando pola erosión mariña, o autor destes papeis,  arqueólogo do Concello de Narón,  preto do  santuario de Santa Comba, Covas, Ferrol, localizou polo seu brillo rechamante  o que resultou ser unha lousiña circular  do tamaño e da forma dunha fusaiola duns 4 centímetros de diámetro. A lousiña, cun furado pequeniño no centro, contiña no seu anverso, escrito en carácteres latinos datables posiblemente a finais do século I d. C. un breve, pero significativo e importantísimo, epígrafe votivo dedicado, nada máis e nada menos, que a tan discutida deusa Reva. Apareceu illado entre os restos de pedras e area desprendidos, nun dos derrubes mencionados que polos efectos da erosión mariña quedaran ao descuberto non lonxe da escalinata que baixa da costa á praia onde están o mencionado santuario da Insua do Medio e a barca de Santa Comba.

 

As  inscricións galegas, das nove completas que nos chegaron de Reva, son tres, todas atopadas na provincia de Ourense.  Esta cuarta inscrición, sería a máis setentrional de todas, constituído logo un indicativo da xeral extensión do culto a esta divindade na Gallaecia.

O texto epigráfico segundo a nosa lectura[2][2] di:

 

 

 

REBE TRASANCI AVG[VST]E

 

 

 

 

 

Quizá pola natureza atípica do propio soporte,do que ignoramos a función, en contra do que conviría a un epígrafe votivo, salientamos en esta peza a carencia do nome do dedicante, así como tamén botamos en falta a cláusula votiva do tipo EX VOTO ou V.S.L.M.  Referido a Reva, aínda nos parece máis reseñable, o feito da aparición do complemento nominal TRASANCI, termo como se sabe epónimo da nosa bisbarra, documentado por primeira vez na Divisio Teodomiri feita no Concilium Lucensis anno 569[3][3],  que aparece aquí nun significativo xenitivo de singular “para Reva de Trasanco” cando poderíamos esperar, como conviría ao  coñecido trebónimo ou etnónimo desta  bisbarra, o complemento nominal en plural: “de Trasancos” TRASANCORUM .

 

 Esta cuarta inscrición galega de Reva, si a lectio é correcta sitúanos diante dunha divindade aparentemente asociada a un  antropónimo e  posible fundador epónimo do castro e da Terra de Trasancos, a través dun xenitivo de possesor, obrigándonos a retomar ou polo menos poñer en cuestión anteriores hipóteses (Pena 1991 p.71)[4][4] e dándonos unha “roba real” da posible orixe da nosa bisbarra.

 

 

A POSIBLE ORIXE DA TERRA DE TRASANCOS

 

 

 En 1991 pensabamos:

“Segundo [Luís] Monteagudo [García] o mesmo nome de Trasancos que a etimoloxía popular fai derivar de Trasancos “tralo monte de Ancos”, significa probablemente “os que queiman (terreos para decruar), agricultores, do antigo ae. *trs-anc-os do indoeuropeo *ters que equivale a secar, torrar, queimar (en latín Torreo, es, erre, tostum) e en antigo irlandés ai. Tart “sede”. Recordemos que o nome de San Martiño de Xuvia era Tartares, unha reduplicación de *ters segundo Pokorny.

 

E relacionabamos este aserto co feito de que ao falar de Tartesos os historiógrafos da antigüidade referían que o mar retrocedera no litoral gaditano  por mor das rozas que facían os agricultores cegando os portos e obrigando á poboación a trasladarse ás illas (Pena 71-72), ao tempo que estableciamos un paralelismo có a veciña Terra ou Bisbarra de Labacengos que sería debedora dos seus recursos mineiros de cobre

 

“Se a civitas/populus de *Trs-ancos non se menciona nas fontes, os seus veciños os Lapatia[n]cos foron dabondo coñecidos [por estas] porque na sua civitas/populus era onde estaban as minas de cobre, toman o seu nome probablemente (L. Monteagudo) da actividade a que se dedican: os que pastan e alimentan vacas, gandeiros de gandería maior probablemente non sexa un nome celta senón antigo europeo polo –p- intervocálico: Lap vaca (Pok.654) máis indoeuropeo *Pat/Pat “alimentar”, “Pacer” como en Latín * Pasco, ere, pastum, ou no inglés food (Pok 787) .

         Tempo despois estableceron  L. Monteagudo,  J. Unterman, e  B. Arnold - B. Gibson et alii. que moitos destes nomes das trebas, ou territorios políticos autónomos celtas, que os romanos chamaron indistintamente civitates/populi,  proviñan ou derivaban posiblemente, como  nunha amable comunicación persoal[5][5]  me tiña comunicado Untermann, dun fundador epónimo:

 

[…] no es desviado supor que una parte de los etnónimos del Noroeste no es otra cosa que el plural de un antropónimo. […] un grupo de personas simplemente se denomina a sí mismo (o fueron denominados por sus vecinos) mediante el nombre de una persona prominente –el padere fundador o el jefe durante una época de particular importancia […] (J. Untermann 1992, pp. 370-374)

 

 

Esto sería posiblemente o que puido pasar co epígrafe que nos ocupa procedente  do castro de santa Comba, Covas, Ferrol, que podería tomar o seu nome a finais do século primeiro dun possesor que quizá tiña un nome latino (de orixe etrusco) Trasancus-i “Trasanco”, sen que isto queira dicir, a modo dos nosos Jonathanes e as nosas Jessicas e Vanessas, que fora etrusco quen levaba este nome.

 

 

E outro tanto sucedería, seguramente, coas terras de Labacengos  (Monteagudo) e de Arrós (Untermann).  Así, de ser certa a nova tese de Luís Monteagudo, segundo se desprende da súa rectificación do aserto anterior: Ex Luís Monteagudo García. Anuario Brigantino 1999 nº22 pp. 80

 

 

 

 

 

Si o dito ata agora vai encamiñado, este pequeno texto epigráfico de tres verbas indicativo da importancia do castro e do posessor de Santa Comba  daría testemuña tamén, sen dúbida, da persistencia no tempo e na memoria non só do nome da bisbarra “Trasancos” ata  ben entrada a Idade Moderna, senón tamén do amplo alcance dunha lenda fundacional dunha liñaxe -semellante ao relatorio de Virgilio no libro VII da Eneida da chegada do heroe Eneas ás costas euboicas de Cumas-  que o Conde de Barcelos  inserta no seu Nobiliario no século XIV.

 

 

 

 Segundo esta lenda os condes de Trava e Trastámara descenderían dun mítico conde de estirpe goda que viña con baixes e galeras dende Roma para ser rei de Galicia. Este conde don Mendo de estirpe goda, provinte de Roma e con pretensións reais, si aplicamos as teorías inmobilistas (C.Hawkes), constituiría có precedente do Trasancus fundador  epónimo da bisbarra unha mítica transposición  fundacional  (tipo  Maxem)  do melusino tema  clásico e recorrinte da liñaxe fundadora que arribaría ao Prior, Covas, liñaxe destinada mil anos despois, no s.XII, a rexer o destinos de Galicia e aínda de toda a Península Ibérica. Este tema foi estudiado por Fernando Alonso Romero. Este autor recolle un relato -que presenta certos paralelismos coa mítica chegada por mar ao cabo Piorno (Prior) e á Terra de Trazentos (Trasancos), do mencionado conde Don Mendo que viña a Galicia coidando ser rei e cantas naves e baixes traía quebraron todos no cabo Prior salvándose o conde con cinco cabaleiros dando orixe ás liñaxes dos Froilaz e dos Andrade entre outros-:<<o relato da viaxe da embarcación de Vicorra (Immram Curaig Va corra) fala <<dunha embarcación de coiro, construída con tonas de pelexos superpostas, que levaba unha tripulación de nove homes a saber: un bispo, un párroco, un dean, o carpinteiro que construíu o barco, un xograr, un criado e uns monxes. Esta tripulación iniciou a súa singradura en inverno e sen rumbo fixo, permitindo que o vento os levase onde Deus quixera>>. Ao Cabo de varios días de navegación o curragh (barco de coiro) chegou a un lugar nomeado <<punta de España>>, onde atoparon uns pescadores que os conduciron ata a costa. Preto do lugar onde o bispo desembarcou decidiron construír unha igrexa a fama da cal chegou a Roma,. Ao cabo duns anos o bispo foi convidado polo Papa a ir a Roma, e o lugar ficou nas mans dos monxes mozos e do deán. Segundo di o relato, a fama da igrexa continuará ata o Xuízo final (Whithey Stokes, The voyage of the Vi Corra, relato núm. 75, Revue Celtique XIV, 22). Ex Fernando Alonso Romero[6][6].

 

 

É posible que ligado aos camiños de peregrinacións das ánimas ao alén en barcos de pedra, camiño que debuxaría demoradamente Cornide no S.XVIII, esa insúa, antes unida á costa, tivese no pasado pagán un santuario dedicado a unha divindade feminina e a outra masculina, unha divindade relacionada non so con aspectos psicopompos senón tamén coa maxia, quizá a unha deusa nai co seu fillo, esto confirmaría a  asociación de  Reva coa Macha o Maga, santuario substituído no presente cristián, pola igrexa co seu cemiterio, que aínda o era parroquial nos séculos centrais da Idade Media, baixo a advocación de Santa Comba e do seu fillo San Silvestre, ámbolos dous patróns das meigas. De Santa Comba cóntase que Deus lle dixo: “Meiga serás pero enmeigar non enmeigarás”, e na noite de San Silvestre andan as bruxas con meigallos e aquelarres. A mesma capela servía como detector de meigas, pois si tralo item misa est o crego en vez de cerrar o misal o deixaba aberto, non funcionaba o licet ire ex templo coas meigas que se quedaban sentadas, atrapadas nos bancos da igrexa, sen forzas e sen poder erguerse.

 

·        ·        En ese sentido Santa Comba podería ser a sucesora no presente cristián da deusa Reva do pasado pagán que en outro lugar asociaramos coa Macha  galaico-irlandesa seguindo a Blanca Albalat (1990: 317): Dumezill ha analizado la Trifuncionalidad en las leyendas de Macha que representan respectivamente a una vidente, a una guerrera y a una campesina madre e a Dumezill, dixemos entón [a propósito de] “Reve tre[barune] = Reva Nai do Estado […]. A inscrición lusitana parece amosar isto exactamente. Reva como deidade celta é unha e multiforme –idea que quizá poidamos comprender ao conservarmos residualmente en occidente unha tríade na trindade cristián- á vez.  Se a miña (Pena) interpretación é correcta  podémola ver [na inscrición de Cabeço das Fraguas] no aspecto augural (vate, vidente) sobre o espacio físico do altar da Treba (como o sangue e corpo de Cristo [si é tolerable] están no pan e o viño na eucaristía) como Trebopala, Croio do Teuta ou Toudopala que non ten por que ser exclusivamente un altar de pedra, unha rocha con pías sacrificiais e canles que conducen o sangue das víctimas (hostiae)  […] O altar do Treba permite ao vate coñecelos designios da divindade a través do sacrificio da ovella […]”  (Pena, Anuario Brigantino para 1994 nº 17 pp 51-52)

 

Polo que á REVE  que aparece na lousiña de Santa Comba se refire, lembremos que Blanca García, no seu estudio Guerra y Religión en la Gallaecia y la Lusitania Antiguas[7][7] , danos nove inscricións completas nas que figura a verba REVE, sempre escrita desta maneira:

PEREGRINV / APRI F. REVE / EIS VTO ”( Mosteiro de Riveira, A Limia, provincia de Ourense)[8][8], “ OILAM. TREBOPALA. / INDI. PORCOM. LAEBO. / COMAIAN. ICCONA. LOIM / INNA. OILAM. VSEAM. / TREBARVNE.  INDI. TAVROM / IFADEM [...] / REVE. TRE[...] ” (Cabeço das Fráguas-Pousafoles, Beira Baixa, Distrito de Guarda-, Portugal)[9][9], “ REVE / VEI F(?)  A.V.S. ” (procedente de Medelim-Beira Baixa, Distrito de Castelo Branco, Portugal)[10][10], “ REVVEANA / BARAECO (ou REVVE ANABARAECO?) AFER. ALBINI / F. TVROLVS / V.S. L. M. ” (Robledillo de Trujillo, provincia de Cáceres, ou Ruanes, Galicia)[11][11], “ RECTUS / RUFI.F / REVE / LANGA / NIDAEI / GUI. V.S. ” (preto de Medelim, Concelho de Idanha-a-Nova- Beira Baixa, distrito de Castelo Branco, Portugal-)[12][12], “ D(ea) REVE / LARAUCO / VALE (nus) APER EX / VOTO ” (encóntrase no atrio da capela da Asunción en Baltar, provincia de Ourense, pero ao parecer procede do próximo castro de Outeiro, Santantauiño, Baltar, provincia de Ourense)[13][13], “ REVVE REVMIRA / GO FRONT(e) VAVCANI F. V. L. M. S.

( Florderrei Velho, Vilardevós, Ourense- actualmente encóntrase na hermida de San Roque, Vilardevós, como soporte para a mesa do altar maior-  Galiza )[14][14].

 

 A priori, puidera discutirse sobre si Reve representa no noso texto a unha deusa ou a un deus. Certo é que en principio os adxectivos que acompañan a dito nome noutras inscricións, como nolo sinala o profesor Moralejo Álvarez, parecen indicar que se trata sen discusión dun masculino[15][15]. Non obstante, a terminación que leva esta deidade no escrito de Cabeço das Fráguas, como nolo advirte sen decidirse por unha ou outra solución o profesor Losada Badía, non  garante que a voz sexa aquí masculina ou feminina. Os adxectivos que ao parecer a cualifican noutros casos, di el, terían por contraste facilitado a labor de ternos chegado en nominativo, máis ao non ser así, pois cáseque sen lugar a dúbidas van en dativo tal e como corresponde ás ofrendas, sempre queda cando menos unha hesitación sobre cal sexa o xénero, ou en todo caso o sexo, tanto máis canto que o noso saber verbo das desinencias flexionais lusitanas é aínda limitadísimo, ignorándose mesmo, por exemplo, si un paradigma para masculinos podía incluír casos illados femininos, tal e como á inversa pasa en latín coa primeira declinación ( nauta, etc. ). Comparativamente, podemos preguntarnos por exemplo qué explicación daríamos sobre o xénero da voz latina Venus e sobre o sexo desta deusa si non tivésemos un coñecemento abondo claro do latín[16][16], pois en efecto Venus é, aceptando o que hoxe se pensa sobre a súa etimoloxía, un antigo neutro en –os / -es, do tipo onus, opus, etc., que perdeu o seu xénero orixinal, cando o concepto que este vocablo deseñaba se personificou ou divinizou para traducir ao Aphroditê grego, como cupido se masculinizou para dotar a Venus dun fillo correspondente a Éros.[17][17]

 

Agora ben, para saber si no noso escrito e feminina a voz REVE dispomos asemade do contexto no que dito termo aparece, e foi precisamente en parte tendo en conta este principio como Blanca García Fernández Albalat optou, na súa citada obra, pola natureza feminina da divindade representada con esta voz, coincidindo así aquí esta deidade en canto ao sexo con outras deidades que aparecen en Cabeço das Fráguas. Engadirei que REVE, como o expón José María Blázquez no seu Diccionario de las Religiones Prerromanas[18][18] ( sub vocabulo Reuue Anabaraeco ), podería incluso ser unha simple forma non flexionada, isto é nin masculina nin feminina, unha especie de epíteto temático, tralo que viría logo, complementándose o teónimo, o alcume ou apelativo que no noso texto perderíase. En realidade, quizá con esta voz que nos ocupa ocorra en parte igual que no galego cós vocablos masculino e feminino deus e deusa, os cales poden funcionar como adxectivo ou como substantivo, deseñando nun e noutro caso á divindade. REVE cualificaría pois na inscrición de Cabeço das Fráguas a un ser divino, probablemente a unha deusa cun nome agachado que sería TR[…].

 

Si en xeral referíndose a REVE, se evita chamarlle deus ou deusa, si, por por un exemplo, tanto Antonio Tovar como José María Blázquez falan máis ben prudentemente dunha “divindade”, observaremos que cando se cita a verba adoita dicirse REVA, forma non documentada, poñéndoa pois expresamente en nominativo singular feminino e dándoa por conseguinte como deusa. Así Tovar, quen xa na súa publicación francesa L`Inscription du Cabeço das Fráguas et la langue des Lusitaniens[19][19] daba a Reve como deusa ( “ un étalon pour Reva [20][20] din Tovar ), volta á carga no seu citado artigo Las Inscripciones de Cabeço  das Fráguas: tras de indicarnos que “ Reua es conocida en Lusitania […] y hasta los confines septentrionales de la Callaecia Bracarensis, […] [lo cual] habla a favor de la existencia, entre los indoeuropeos hispánicos, de divinidades femeninas de verdadero relieve mítico ” ( p. 243 ), e tras dicirnos que se inclina “ a creer que el nombre Reua está en relación con un apelativo en el derivado adjetival Reuueana y en el compuesto Reuelanga ” sinala que “ la  derivación de Reuueana sobre Reua se explica facilmente si observamos las formaciones con el mismo sufijo tales como Abana, Auana, Carianus, Longanus, etc,” e que “ Reua, nombre de diosa, es también un apelativo ( de etimología clara ) [á paréntese é de Tovar] que significa `llanura´ ”, engadindo por fin que “ parece inaceptable ver ( con Schmoll, Sprachen 2959, 34 ) en Reue un dativo masculino *Reiwôi ”. José María Blazquez pola súa parte, falándonos dun altar no que se achou escrito PEREGRINV APRIFREVE EIS VOTO, dí textualmente que Reve é unha deusa: “ El altar ha sido hallado en Mosteiro da Riveira. Reva ( Reve, dativo vulgar por Revae ) [ a paréntese pertence a Blázquez ] es seguramente una personificación divinizada de Diva. Consecuentemente, el altar está dedicado a una divinidad acuática, personificación del agua corriente, exactamente como la diosa Nabia,”[21][21] pecharemos axiña as testemuñas que non sería dificil alongar, non sin citar unha breve pasaxe de López- Cuevillas, quen falabanos xa de Reva como deusa, citando á súa vez ao Padre Fita quen ao parecer xa fixera o propio: “ Reva. – Se señala su aparición en el Monasterio de Ribeira, en la Limia. El P. Fita al publicar el epígrafe en que se encuentra el nombre de esta diosa  indicó la posibilidad de que fuese el numen de un riachuelo que pasa cerca del lugar del hallazgo. Abundan las divinidades de nombre análogo.” [22][22]

 

De ser correcta a lectura do epígrafe REVE TRASANCI AUG[VST]E en cuestión, nos podería encamiñar en esta dirección, esto é o de considerar a Reva nomo de deusa, o propio contexto, esto é, o feito da existencia dun santuario dedicado a Santa Comba ainda que compartido polo seu fillo San Silvestre, no caso, posible, de que se dera a circunstancia, postulada polo papa San Gregorio Magno, dunha continuidade de culto no mesmo lugar.

 

 

 © André Pena Graña.2001

 

 



[1][1] Mecenas ferrolán a quen debemos caladas accións conservacionistas de Santa Catalina de Montefaro (e xunto ao que subscribe a transcripción con cada reemplazo na revista “el artilleiro” dun documento en pergamiño da colección do mencionado mosteiro de Santa Catalina de Montefaro. Aos seus cuidados debemos a boa conservación do Castelo de San Felipe.

[2][2] Luis Monteagudo García y Andrés Pena.

[3][3] Mal chamado “Parroquial Suevo” por Pierre David, feito criticado por Gonzalo Martínez Díaz (Pena 1991, pp.  144) quen o acusa de facer unha ‘transposición apriorística sen nengún apoio documental do réxime parroquial franco-italiano á Península Ibérica’ non é unha división parroquial de Galicia da segunda metade do século IV vomo demostra M. Rubén García Álvarez senón unha lista de territorios de cada Sé

[4][4]

[5][5]  Aceptando en 1995 o esencial do meu razxonamento, esto é que as inscripcións lusitanas de Cabeço das Fraguas e de Lamas de Moledo son serodias e están infiltradas do latín (Untermann 1997 Monumenta Linguarum Hispanicarum IV, pp.725, me advertía sobre a orixe das trebas “le agradezco el envio de su separata sobre  O territorio… y le ruego de comprender que no me siento capaz de aceptar sus hipótesis sobre Treba, etc.: le aconsejo leer las páginas 370-374 de mi contribución a las actas del encontro homenaxe a F. Bouza Brey” (carta de 10. 12. 1995)

[6][6] Fernando Alonso Romero Revista da Irmandade Céltiga ITH, nº 3, p.19

 

[7][7] Blanca García 1990, 311 e ss.

[8][8] “ En la lectura de esta ara han surgido discusiones que aún no han concluído. El problema radica en la tercera linea en la que unos autores ven la fórmula votiva - mal escrita- mientras que otros consideran que es un epíteto de Reua ” Holder, Alfred: Alt Celtischer Sprachschatz, II 122; Druck und Verlag von B. G. Teubner, Leipzig 1904 citado por Blanca García 1990, p.311.

[9][9] “ La primera noticia de esta inscripción fue dada por el párroco de Pousafoles do Bispo Francisco Xavier de Távora, quien la recoge en Memorias Parroquiais do século XVIII. Sin embargo su curiosidad no le lleva a transcribirla. (Blanca García , ibi. p.311) ”.

[10][10] José Manuel García 1984, nº 12, pp. 67-68.

[11][11] Véxase Guerra y Religión...., p. 312, de Blanca García Fernández-Albalat.

[12][12] Véxase Guerra y Religión...., p. 312, de Blanca García Fernández-Albalat

[13][13] Véxase Guerra y Religión...., p. 312, de Blanca García Fernández-Albalat.

[14][14] Véxase Guerra y Religión...., p. 312, de Blanca García Fernández-Albalat.

[15][15] “Reve es un dios, género y sexo masculinos, a juzgar sin error ni controversia por la repetición constante y única de epítetos adjetivos inequívocamente masculinos que lo acompañan, nunca femeninos o de forma común a ambos géneros. Hablar de Reva, nominativo singular femenino, es excesivo e incorrecto: no está claro qué forma de caso nominativo masculino podemos deducir del dativo documentado. La presunción etimológica ya es otra cosa, suponiendo que la etimología sea información fiable sobre esencia, atributos, funciones… del dios.”(amable comunicación epistolar).

[16][16] Exemplo suxerido polo celtólogo Georges Pinault (Goulven Pennaod), coautor con Paul-Marie Duval do máis amplo estudio sobre o Calendario de Coligny ( Recueil des Inscriptions Gauloises, vol.III: Les Calendriers; Éditions du CNRS, Paris 1986 ).

[17][17] Véxase Alfred Ernout e Antoine Meillet: Dictionaire Étymologique de la Langue Latine, sub vocabulo uenus; Éditions Klincsieck, Paris 1985.

[18][18]José María Blázquez. Diccionario de las Religiones Prerromanas de Hispania, sub vocabulo Reuue Anabaraeco; Ediciones Istmo, Madrid 1975.

[19][19] Études Celtiques  1966 / 1967: 1, 2 .

[20][20] Véxase La Inscripcción de Cabeço das Fráguas, p, 245 e nota 77.

[21][21] Imagen y Mito 1977, p. 316.

[22][22] Florentino López  Cuevillas 1989 ( 1ª edición 1953 ), p. 295.